SZTUKA MANIPULACJI

Mirosław Karwat

MIROSŁAW KARWAT

Nawet proste, pozornie niewinne pytanie może okazać się pułapką, jeśli zadawane jest po to, aby pociągnąć nas za język, wyciągnąć z nas więcej niż chcielibyśmy powiedzieć albo coś, co właśnie pragnęliśmy ukryć.
Ale czym właściwie jest pułapka?
Słowo “pułapka” ma dwojakie znaczenie: dosłowne i przenośne. A przy tym odnoszone jest nie tylko do umyślnych starań o sprowadzenie na kogoś kłopotów, ale również do niespodzianek czyhających na człowieka w jego własnym myśleniu i działaniu. W tym drugim przypadku przez pułapkę rozumiemy albo niebezpieczeństwa związane z paradoksalnymi skutkami naszych własnych wyobrażeń, zamiarów i działań, albo niezamierzone samouwikłanie. Ktoś może sam zaplątać się w swojej grze, w rezultacie własnych błędów, przeliczenia się z siłami, niedostatecznego przewidywania wszelkich skutków swojego wysiłku.
Nas jednak interesuje tu pułapka jako szczególny rodzaj działania podstępnego.
W znaczeniu najbardziej dosłownym pułapka to specjalnie skonstruowane i w odpowiednich warunkach użyte urządzenie. Może to być jakiś potrzask (np. sidła) lub przemyślna zasadzka, np. dół z żerdziami na mamuta i na wszystko, cokolwiek się nawinie. Wtedy ofiara zostaje złapana przez zaskoczenie i uwięzienie. Powodem opresji jest coś, czego nie spodziewamy się w danym miejscu i czasie. Do miejsca kłopotów wprawdzie sami nie pchamy się (bo nic nas nie nęci), ale wpadamy jednak niezupełnie przypadkiem. Nie wystarczyło nam ostrożności i czujności, uśpionej nadmierną pewnością siebie lub zmylonej pozorami, dobrym zamaskowaniem niebezpieczeństwa. Nie zdążymy jednak wycofać się, gdy niebezpieczeństwo już zauważyliśmy.
Może to być również pułapka na myszy lub jakiś lep na muchy czy ptaki. Wtedy jest to coś, co najpierw wabi (serkiem, zapachem), a potem więzi.
Przez pułapkę w sensie dosłownym rozumiemy również sytuację przestrzenną polegająca na uwięzieniu ofiary w pewnym miejscu, naturalnie ukształtowanym lub sztucznie uformowanym i wykorzystanym, np. w wąwozie lub w ślepej uliczce, gdzie wystarczy zablokować drogę powrotu. Wtedy pułapka polega na tym, że nie ma drogi odwrotu i ucieczki ani możliwości przebicia się w inną stronę, a tkwimy bezradnie w miejscu, gdzie możemy być osaczeni i wystawieni na ciosy – natomiast sami nie mamy możliwości skutecznej osłony, obrony ani kontrataku. W takim miejscu możemy się znaleźć z własnej winy (zbłądziliśmy ku radości napastnika), ale też ktoś mógł nas tam skierować obłudnym podszeptem, zwabić jakąś pokusą czy przynętą, albo nagonką zaszczuć i zapędzić w “kozi róg”. Wiadomo, jaki jest los oddziału okrążonego i zamkniętego “w kotle”.
Podobna dwoistość odnosi się do pułapki w znaczeniu przenośnym. Metafora pułapki opiera się na analogii między owymi złośliwymi urządzeniami lub sytuacjami bez wyjścia (albo z kiepskim wyjściem) a różnymi sposobami uwikłania człowieka w kłopoty.
Wyrażając się precyzyjniej, zauważymy, że stosowane w tym kontekście pojedyncze słowo “pułapka” jest skrótem myślowym. Pułapką nazywamy działanie, podczas gdy tak naprawdę działaniem jest powodowanie sytuacji, która jest dla ofiary pułapką, gdyż nie daje jej szans wyjścia, w każdym razie wyjścia bez uszczerbku dla własnego bezpieczeństwa, dobra i godności. Takie działanie polega bądź na zastawianiu pułapki, bądź na wciąganiu w pułapkę, bądź na zwabianiu do pułapki, bądź wreszcie – na przytomnym wykorzystaniu nadarzającej się okazji.
Zastawianie pułapki przypomina wysiłki myśliwego czy kłusownika: aranżujemy sytuację (odpowiednik zasadzki), w której my jesteśmy gotowi (do konsumpcji), ofiara zaś wręcz przeciwnie, niczego się nie spodziewa, ale już jest zaplątana i nie zdąży niczego zmienić. My wybieramy czas i miejsce, człowiek zaskoczony ulega nam niemal biernie albo jest bezradny w swych próbach ratunku.
Wciąganie w pułapkę odbywa się już z udziałem samej ofiary. Zachęcamy ją, by wytrwała w swoich zamiarach i planach, by nadal czyniła to, co czyni, a co my lepiej potrafimy wykorzystać niż ona sama i obrócić przeciwko niej.
Zwabianie w pułapkę to posłużenie się – jak owym serkiem w potrzasku czy miodem w lepie – jakąś przynętą, wykorzystanie cudzej pokusy, która skłoni kogoś do błędu, lekkomyślności. Zmieniamy początkowo rozsądne zamiary i zachowania ofiary, wyłączamy jej hamulce, zapalamy zielone światło w tunelu – i “tu cię mamy”. Oto znane przykłady: podstawienie zmysłowej ślicznotki mężczyźnie z cennymi informacjami, małomównemu, ale nadpobudliwemu; przemyślne policyjne “zaproszenie” złodzieja do poloneza nafaszerowanego aparaturą rejestrującą kradzież.
Jeszcze inaczej jest w pułapce opartej na wykorzystaniu okazji. Tu zasługa złośliwca jest połowiczna. Nie jest on autorem (pomysłodawcą i sprawcą) kłopotliwej dla kogoś sytuacji. Nie jest w pełni nawet jej reżyserem. Jego wkład własny polega na tym, że wciąż jest przyczajony, wiecznie gotowy, że nie przegapi sposobności, która mu się nadarza, a która jest zrządzeniem losu, darem niebios. Jest to “pracowity pasożyt”. Działa jak fotokomórka, jak kamera w pozycji stand by, a może raczej jak krokodyl, który przez cały boży dzień cierpliwie czeka w rzece, aż mu sama się napatoczy jakaś antylopa przy wodopoju. I wtedy na pewno nie zawiedzie go refleks. Jego gotowość jest pułapką.

Bardzo jęczliwy utwór 
Boba Dylana 

 Romance in Durango
Oto jest, dla przypomnienia

W zakładce Linki
  pod numerem 10.