SZTUKA MANIPULACJI

MIROSŁAW KARWAT

Obok pytań podchwytliwych, którymi z zaskoczenia skłaniamy rozmówców do zdradzenia tego, co chcieliby ukryć, istnieje jeszcze inny rodzaj pytań podstępnych. Są one nie mniej niebezpieczne dla rozmówcy nie dość czujnego, a nazywane są pytaniami sugestywnymi. Skąd taka nazwa? I na czym polega różnica?

Pytaniem sugestywnym nazywane jest zwykle takie pytanie, które niepostrzeżenie narzuca pytanemu jakąś określoną odpowiedź wtedy, gdy nie jest on pewny, jak odpowiedzieć. A więc byłoby to zawoalowanym, sprytnym przemytem podpowiedzi. Może to być owocne zarówno podczas egzaminu (kiedy wiemy, że uczeń lub student wie, ale nie potrafi tego wyrazić, zawahał się, zaplątał lub nie może się skoncentrować, dokonać selekcji tego, co istotne), jak i podczas przesłuchania (kiedy indagowany właściwie sam nie wie, co wie, a czego nie wie).
Od razu jednak zrewidujmy to zawężenie i uproszczenie.
Po pierwsze: czy sugestywnie pytamy tylko tych, którzy nie są pewni, mają wątpliwości lub wręcz nie wiedzą? Niezupełnie. Sugestią możemy poczęstować również kogoś, kto wie coś na pewno i sam jest zdecydowany przedstawić swój sąd, jeśli chcemy go skłonić, by odpowiedział nie tyle zgodnie z prawdą lub własnym przeświadczeniem, ile zgodnie z naszym oczekiwaniem.

Po drugie: czy zawsze “niezauważalnie”? Jak dla kogo. A poza tym zdarzają się pytania z podpowiedzią “grubymi nićmi szyte”. Są one tak sformułowane, że podpowiedź widoczna jest jak na dłoni, została podana “łopatologicznie”. Ale dzieje się tak bynajmniej nie z powodu zbyt małej finezji pytającego, ale dlatego, że wywierany nacisk i oczekiwania mają być widoczne, mają wpłynąć na wybór (a raczej skwapliwe podchwycenie podsuniętej) odpowiedzi.

Jak widać, sugestia zawarta w pytaniu może służyć rozmaitym celom: bądź wydobyciu czegoś z kogoś, kto sam nie umie tego wyraźnie uchwycić i przekazać, bądź podsunięciu komuś jakiejś informacji, bądź też upozorowaniu, że to od niego czegoś się dowiadujemy, chociaż w rzeczywistości jest odwrotnie. Może być dla nas wygodne, żeby to, co potwierdza nasz pogląd lub dobrze służy naszym interesom, powiedział ktoś inny, abyśmy jeszcze mogli na to się powołać.

Tak czy inaczej ten sposób “pytania” zawsze wiąże się z jakąś formą natręctwa, dyskretnego lub nachalnego.

Sugestywne może być każde pytanie, jeśli towarzyszą mu takie słowa i gesty, z których można się domyślić pożądanej przez pytającego odpowiedzi. Zresztą, nie trzeba aż mrugać okiem, dawać znaków ręką. Nie trzeba nawet dobierać specjalnych słów. Specjalnych, to znaczy zwracających uwagę, serwujących informację i przesądzających odpowiedź. Nie musimy aż tak się wysilać. Wystarczy odpowiednia intonacja pytania, pauza w odpowiednim miejscu, odpowiednia kolejność pytań, obecność tych, a nie innych świadków. To również podpowiada pytanemu, jakiej odpowiedzi od niego się oczekuje; a jeśli nawet nie uzmysławia mu oczekiwań, do jakich miałby się dostosować, to w każdym razie zwraca jego uwagę na coś, skupia go na czymś, a nawet stwarza wrażenie rzekomej oczywistości czegoś.

Jeśli pominąć dydaktyczne czy wychowawcze formy pytań sugestywnych (które naprowadzają życzliwie, są pomocą w myśleniu, ale nie wyręczają w myśleniu ani w odpowiedzi), to pozostałe – władcze albo złośliwe – odmiany tych pytań mają charakter paradoksalny.

Paradoks owych zaborczych pytań sugestywnych polega na tym, że forma zaprzecza treści; co więcej, równie usilnie maskuje się intencje pytania, jak uwypukla je. Intencje są wyraźne, chociaż “kryte”. Odbiorca (a poniekąd i świadkowie pytania) nie może się nie domyślić właściwego kierunku myślenia lub podsuwanej gotowej odpowiedzi, jednak “sugestor” zawsze może się wykręcić pretekstem, że on tylko pyta, choćby niezręcznie. Nic nie kosztuje np. w sądzie, gdy obrońca lub oskarżyciel będzie zadawać pytania, które wprawdzie zostaną uchylone, ale które wywrą odpowiednie wrażenie, wywołają pożądane skojarzenia i nasuną nieodparte wnioski, a zasugerują nie tylko świadka i przysięgłych, ale nawet i sędziego, który formalnie je unieważnia.

Wbrew swej “pytajnej” formie (która pozwala nam udawać, że jakoby czegoś nie wiemy, że dopiero chcemy się dowiedzieć – jakoby niczego z góry nie zakładając i nie przesądzając), pytania mogą brzmieć i być odebrane jako stwierdzenia i podpowiedzi.

Najoględniej mówiąc, takie pytania można by nazwać naprowadzającymi, ponieważ kierują uwagę i tok myślenia pytanego (rozmówcy) na “właściwą drogę”, to znaczy na tor pożądany i wygodny dla pytającego.

Różnica w porównaniu z pytaniami podchwytliwymi jest już chyba widoczna. Odmienność metod wynika tu z odmienności celów. Tamte zmierzają do “wyciągnięcia” z kogoś czegoś, co dla własnej wygody sam chce ukryć (np. zataić, przemilczeć, niedopowiedzieć lub przeinaczyć). I dlatego wysiłek skoncentrowany jest na tym, aby go jakoś przyłapać i pociągnąć za język. Natomiast w pytaniach sugestywnych to, co rozmówca wie, o czym sam jest przekonany, jest dla nas albo nieistotne (a więc zamierzamy to zignorować i jego uwagę odwrócić od “rzeczy nieistotnych”), albo też niewygodne (a wtedy chcemy nie wyciągnąć, lecz “wypchnąć” to z niego, a przynajmniej czymś przesłonić lub stłumić).

Pytania sugestywne mogą być “kołem ratunkowym” dla kogoś, kto wie, lecz wymaga pomocy w przekazaniu tej wiedzy. Mogą też być próbą wyręczenia, zastąpienia kogoś w dociekaniach i w namyśle, lecz tak, aby nie przestawał firmować naszego produktu (byłoby to wyposażaniem figuranta). Wreszcie, mogą być metodą przełamywania oporu.

Bardzo jęczliwy utwór 
Boba Dylana 

 Romance in Durango
Oto jest, dla przypomnienia

W zakładce Linki
  pod numerem 10.