SZTUKA MANIPULACJI

Mirosław Karwat

MIROSŁAW KARWAT

Pochwała zawsze wyraża uznanie – czy to dla naszych przymiotów, czy za jakieś osiągnięcia, zasługi, czy już za same starania. A niekiedy dowartościowuje nas na kredyt – tak, że chwaląc za to, czego jeszcze nie ma, ludzie zachęcający wywołują w nas poczucie długu, zobowiązania. Pochwała odbierana jest jako zapowiedź nagród, a w każdym razie jako potwierdzenie, że na nie zasłużyliśmy. Ale też sama w sobie jest nagrodą. Już samo to, że ktoś nas chwali (nawet jeśli nie idzie za tym podwyżka, formalny awans czy jakiś przywilej związany z zaliczeniem nas do „wyższej klasy”), podnosi naszą wartość we własnych oczach, krzepi, dodaje wiary w siebie, utwierdza w poczuciu słuszności, zachęca do dalszego działania. Z istoty swej jest zaprzeczeniem nagany, wymówki czy przytyku. Ale krytyka również może odwoływać się do pochwał i uznania. Kiedy ktoś ma do nas jakąś pretensję, to zmusza nas co najmniej do przemyślenia, czy aby postępujemy słusznie, czy go nie zawiedliśmy, czy jesteśmy godni zaufania. Kiedy ktoś nas krytykuje, to zwraca uwagę na nasze błędy w myśleniu lub działaniu względnie na nasze trwałe niedostatki. Czyni tak zarówno wtedy, gdy jest świadom i jest pełen uznania dla naszych walorów, jak i wtedy, gdy nasze atuty są mu nieznane lub obojętne. W każdym razie w krytyce te inne cechy lub osiągnięcia przemawiające na naszą korzyść są albo nieistotne (bo nie o tym mowa), albo nie są traktowane jako wystarczające usprawiedliwienie dla błędów i wad. Co najwyżej, jeśli komuś zależy na podkreśleniu własnej życzliwości i stara się przełamać odruchy obronne uruchamiane urażoną miłością własną, to na osłodę złych ocen i zarzutów szczegółowych uwzględnia lub nawet uwypukla dobre strony krytykowanego działania albo charakteru osoby wymagającego poprawy. Ale też przywołanie tych pozytywów (zalet, wcześniejszych osiągnięć) może być - jak w sądzie - nie tyle okolicznością łagodzącą, ile obciążającą. Gdy ktoś przypomina mi, jaki potrafię być świetny, jak udane były moje inne wysiłki, to porównując je z tym, co uważa za chybione, daremne lub nieprzystające do moich możliwości, choćby mimowolnie uwypukla i wzmacnia "oskarżenie", piętnuje mnie jeszcze dotkliwiej. Bo jaka jest wymowa tak złagodzonej krytyki? Jej sens jest mniej więcej taki: "Nie mogę zrozumieć, jak mogłeś tak zepsuć to, co tak znakomicie rozpocząłeś". Albo: "Gdybym nie znał innych Twoich prac, pomyślałbym, że to jakiś dyletant, partacz, nieudacznik". Lub też: "Nie wysiliłeś się tym razem. Czyżby Ci się nie chciało? Czyżby woda sodowa uderzyła do głowy? Czy też wyczerpały Ci się pomysły? A może powinieneś odpocząć?" Jakakolwiek sugestia przebije zza parawanu pochwał na osłodę, zawsze będzie bolesna, przykra. Podobnie jest w sytuacji, gdy obiektem krytyki jest już nie konkretne działanie nieaprobowane, lecz jakaś trwała cecha naszego charakteru, temperamentu czy stylu działania. Jak wiadomo, przywiązujemy się nie tylko do swych dzieł, z których chcemy być dumni, nawet za wszelką cenę, ale również do swych nawyków i upodobań, których potrafimy bronić jak Częstochowy. Ale nie tylko dlatego krytyka szukająca dziury w całym (tzn. w naszym poza tym pięknym wizerunku) jest tak traumatyczna. Również dlatego, że podważenie walorów jednego elementu zmusza nas do rewizji wyobrażenia o całości. Nasza próżność lubi poczucie pełni, doskonałości wszechstronnej, nie jest przystosowana do pochwał i krytyk wybiórczych. Dlatego właśnie pochlebca może zdawać się przyjacielem, a najtaktowniejszy nawet sceptyk delikatnie korygujący jeden tylko drobny szczegół staje się wrogiem. Dotkliwie ugodzi nas ktoś, kto składając hołd naszym talentom zauważy zarazem, że jesteśmy zawistni (choć zdawałoby się, nie mamy ku temu powodów jako geniusz i człowiek sukcesu) albo narcystycznie wyjałowieni ("Zrób coś pożytecznego, na miarę swych możliwości, zamiast tracić czas na samozachwyt"). Urazi nas ten, kto podkreśli dysonans między naszym sympatycznym usposobieniem a niedużym rozumkiem. Zaskowycze nam serce, gdy dowiemy się, że w pięknym ciele mieszka szpetny charakterek. Jeszcze bardziej bolesnym ciosem w naszą próżność jest ukazywanie dysonansu między naszymi zaletami, przymiotami a nieudanymi decyzjami czy zachowaniami, ktore budzą zdziwienie, rozczarowanie, konsternację, czasem nawet niesmak. Toteż fatalnie dla nas brzmi ocena kontrastowa, której sens jest mniej więcej taki: "Jak mógł tak mądry człowiek upierać się przy takim głupstwie?!" Albo: "Wielkiego człowieka stać na wielkoduszność, nie rozumiem Twojej małostkowości w tym konflikcie". Lub też: "Jakim cudem Ty, człowiek tak subtelny i wytworny, możesz podziwiać takiego prymitywa?" Tak czy inaczej krytyka zawsze narusza naszą równowagę. Nawet ta wyważona, ostrożna, delikatna, przemycona w duserach, nawet ta złożona na kolanach. Ale i człowiek chwalony, wyłącznie chwalony, przynajmniej w pierwszej chwili traci równowagę, a nawet dystans do siebie. Pochwała oszołamia, aureola parzy nas w czółko.

Mirosław Karwat

ALPA w płynie i żelu
łagodzi
różne bóle decydentów.

Oprócz egzystencjalnych.