SZTUKA MANIPULACJI

Mirosław Karwat

Czym jest pochwała? Jest to wypowiedź, która ma kilka połączonych właściwości: (1) wyraża czyjeś – szczere, przesadzone lub udane – uznanie dla jakiejś naszej cechy lub jakiegoś wysiłku i jego efektu, dzieła; (2) podkreśla aprobatę dla czegoś zgodnego z oczekiwaniami i wymaganiami lub czegoś, co jest podwójnie cenne, bo przekracza jakąś normę; (3) oznacza traktowanie tego wkładu jako zasługi, osiągnięcia; (4) ma być zachętą do kontynuacji danego wysiłku, dotychczasowego sposobu postępowania lub do doskonalenia czegoś, co już jest pożyteczne, a mogłoby być jeszcze bardziej cenne, co już jest dobre, a mogłoby być świetne, znakomite.

Pochwała może mieć charakter chwalebnej diagnozy. Wtedy jest albo przyjemnym podsumowaniem dotychczasowej (w tym zakończonej) pracy, albo stwierdzeniem jakiegoś stanu aktualnego i ciągłego, który zadowala nas i innych. “Świetnie to zrobiłeś, powiedziałeś”; “Jesteś niezawodny, jak zwykle”. Mówimy dobrze o czymś, co już jest znane, ocena odnosi się do przeszłości lub teraźniejszości – i ciągłości pewnych zalet, osiągnięć, zasług.

Ale też może być miłą dla ucha i serca prognozą-zachętą; np. “Obiecujący młody pracownik”, “Będą z niego ludzie”, “Sądząc po początku, ten film doskonale się zapowiada”, “Udana próbka, możemy pomyśleć o całości”.

Niejednokrotnie okazane życzliwe zainteresowanie i zaufanie wybiegające w przyszłość działa podobnie jak samospełniająca się przepowiednia. Bowiem pochwała odnosząca się do tego, co wprawdzie możliwe, prawdopodobne, ale z góry nieprzesądzone, a trudne do osiągnięcia, zachęca odbiorców do działań, które polegają na wykorzystaniu własnych szans i atutów, a nawet na transgresji. Transgresja polega na tym, że w działaniu człowiek przerósł cudze oczekiwania i niejako przeskoczył samego siebie.

Pochwała może być “w sam raz”; co polega na tym, że jest współmierna i adekwatna do walorów swego przedmiotu. Ktoś zrobił coś dokładnie tak jak trzeba albo jeszcze lepiej, nie pozostaje nic innego jak to stwierdzić, i potwierdzić, że to jest pożyteczne, że to doceniamy, że chcemy to stawiać za wzór. Ktoś ma akurat takie walory i atuty, które są potrzebne i cenione we współżyciu i współdziałaniu; wystarczy je uhonorować, nic dodać, nic ująć.

Pochwała akuratna, nawet jeśli przybrana jest w superlatywy, to wiernie oddaje cechy czyjegoś postępowania, dzieła lub czyjejś powierzchowności. Zawiera rzetelną informację o tym, jaki ktoś jest (np. uzdolniony, pracowity, uprzejmy, sympatyczny, atrakcyjny seksualnie) lub jakie są jego dzieła (oryginalne, pouczające, praktycznie użyteczne). To nie chwalącemu zawdzięczamy przekonanie, że to, co chwali, jest cenne i godne uznania, lecz faktom. Choć oczywiście pochwała byłaby niemożliwa, gdyby nie dobra wola, życzliwość, obiektywizm, podziw czy własny interes tego, kto zdobędzie się na dobre słowo. Superlatywy w pochwale akuratnej związane są z ekspresją z pozytywnych emocji, a nie z deformacją obrazu obiektu uznania. Przejaskrawienie (np. patos, egzaltacja, admiracja, adoracja czy zwyczajna serdeczność lub demonstracyjna kurtuazja) służy uwypukleniu własnej aprobaty, radości i chęci dowartościowania partnera, szefa lub podwładnego, a nie wywoływaniu niewspółmiernie silnego wrażenia i wyobrażeń na wyrost.

Nieraz jednak pochwała akuratna bywa wypowiedziana bardziej niż lakonicznie, “sucho”. Są tacy nauczyciele, zwierzchnicy, partnerzy w interesach, którym, jak powiadamy, trudno jest dogodzić. Powody tej trudności są rozmaite. Mogą to być perfekcjoniści, służbiści lub ludzie tak skoncentrowani na sprawie, pracy, że nie dostrzegają potrzeb i przeżyć swych partnerów. W rezultacie zachowują się podobnie: komunikują głównie swe oczekiwania i sygnały, że coś jest jeszcze nie na miarę ich wymagań, nie rozumieją ludzkiej potrzeby uznania i zachęty; a kiedy uda nam się im sprostać, to uważają ten sukces za oczywisty, tak, że “nie ma o czym gadać”.

Ale też często pochwały są umyślnie przesadzone. Pochwała przesadna opiera się na wyolbrzymieniu tego, co ma być dla niej powodem. Niekoniecznie musi być egzaltowana (zbyt entuzjastyczne słowa dla określenia czegoś zwykłego, oczywistego, a zwłaszcza czegoś, co ma mniejsze znaczenie i walory niż sugerowałyby słowa zachwytu). Równie dobrze może przybrać formę pozornie powściągliwą (z pozoru beznamiętnie i w oszczędnych słowach narzucamy odbiorcy i świadkom przeświadczenie, że mowa jest o czymś nadzwyczajnym, rzadkim czy doskonałym). Jej istota tkwi w czym innym: w tym, że sugeruje nam oczywistość czegoś, co jest problematyczne, względnie istnienie czegoś, czego nie ma w ogóle lub co nie istnieje w takiej skali, tuszuje luki, odwraca kota ogonem (np. przedstawia głupstwo jako wyraz namysłu lub przenikliwości, szpetność jako oryginalność, nieudacznictwo jako sukces lub odwagę).

Istnieją dwie odmiany pochwały przesadnej: na wyrost i na kredyt. Obydwie stosowane są z rozmysłem, ale każda w innym celu i na innych warunkach. Pochwała na kredyt zawiera w sobie zobowiązanie do spłaty. Odbiorca wie, że jest chwalony z wyprzedzeniem i warunkowo, że teraz nie może zawieść; czuje się tyleż zachęcony, co związany koniecznością, by zasłużyć i nie spowodować wspólnej konsternacji. Natomiast pochwała na wyrost to odmiana “taryfy ulgowej” i “umorzenia długu”. Wysiłek “na pół gwizdka” lub dzieło niedokończone przedstawiamy jako wyczyn, półfabrykat jako ekwiwalent lub nawet jako nadwyżkę. Z reguły towarzyszy to różnym formom protekcji.

Bardzo jęczliwy utwór 
Boba Dylana 

 Romance in Durango
Oto jest, dla przypomnienia

W zakładce Linki
  pod numerem 10.