GLOBALIZACJA A EDUKACJA

Myśląc dzisiaj o edukacji nie można pominąć nowych relacji między państwem a uniwersytetem w epoce globalnej, w nowej sytuacji zrodzonej przez coraz silniejsze, teoretyczne i praktyczne kwestionowanie ideałów państwa dobrobytu. Proponuję tutaj patrzeć na zagadnienia szkolnictwa wyższego w powiązaniu z transformacjami, jakim poddawany jest dzisiaj nie tylko cały sektor publiczny, ale i sama instytucja państwa. Zmiany te będą coraz bardziej wpływać na nasze myślenie o publicznej edukacji wyższej. I jest to absolutnie nieuniknione. W debatach o przyszłości nie ma sensu odwoływać się do praw zdobytych przez instytucję uniwersytetu w czasach rodzenia się państw narodowych (a utwierdzonych przez Humboldtowski model uniwersytetu z początku XIX wieku) ponieważ najprawdopodobniej, traktując rzecz filozoficznie, epokę nowoczesności mamy już za sobą.

Instytucja państwa, definiowana dzisiaj po raz kolejny w skali globalnej, może mieć wkrótce nieco mniejsze zobowiązania, a z pewnością nieco mniejsze możliwości - i nie ma pewności, że wspierane przez państwo narodowe systemy publicznej edukacji wyższej znajdą się w sferze jego podstawowych społecznych zobowiązań. Państwo na całym świecie szuka dla siebie (bądź jest zmuszane do szukania) nowego miejsca w rodzącym się globalnym porządku, a publiczne szkolnictwo wyższe i jego problemy - w szerszym kontekście - mogą, niestety, wydawać mu się drugorzędne.

W kategoriach globalnych stajemy bowiem dzisiaj u progu rewolucji w myśleniu o szkolnictwie wyższym. Jego tradycyjne instytucje znajdują się pod obstrzałem rządów i społeczeństw na całym świecie, a zagrożenie płynie z konkurencyjnych instytucji badawczych i kształcących (najczęściej typu for-profit). Polityka publiczna w sferze szkolnictwa wyższego musi być szczególnie wyczulona na globalny kontekst aktualnych przemian. Z pewnością nie wystarcza dzisiaj rozumieć, że potrzebne są zreformowane instytucje edukacyjne; chodzi raczej o to aby wiedzieć, dlaczego trzeba je reformować oraz jakie relacje wiążą szkolnictwo wyższe z państwem (i finansowanymi przez nie usługami publicznymi).

Analitycy polityki publicznej rekomendują dzisiaj często prywatyzację szkolnictwa wyższego w naszym regionie (a w Polsce coraz częściej wspominają o tym już nie tylko ministerialni doradcy, ale i tygodniki społeczno-polityczne). Prywatyzacja rozumiana jest jako stopniowy proces opuszczania sektora usług publicznych całkowicie finansowanego przez państwo przez większą część szkolnictwa wyższego. Chociaż jej zakres może się różnić, to w pesymistycznej wersji rozwoju sytuacji w regionie inne opcje mogą wyglądać w obecnych warunkach mniej lub bardziej nierealistycznie. Dzisiaj spośród organizacji ponadnarowych już nie tylko Bank Światowy, OECD i Międzynarodowy Fundusz Walutowy mocno interesują się stymulowaniem nowych ujęć szkolnictwa wyższego w skali globalnej. Również Światowa Organizacja Handlu (WTO) zajmuje się pozbawionym barier importem i eksportem usług edukacyjnych. Zagadnienie to na dłuższą metę jest szczególnie ważne dla krajów najbiedniejszych i rozwijających się, w tym dla krajów naszego regionu.

Najważniejsze czynniki powodujące potrzebę ponownego przemyślenia funkcjonowania instytucji szkolnictwa wyższego są dzisiaj związane z presjami globalizacyjnymi. Chociaż w krajach naszego regionu presji owych w szkolnictwie wyższym jeszcze się nie odczuwa, to zakładam tutaj, że poczujemy je bardzo szybko. Publiczne szkolnictwo wyższe w całym świecie nie jest już wyjątkową częścią sektora publicznego: nie jest tak ani w publicznych deklaracjach, ani w społecznych odczuciach, ani wreszcie w kategoriach praktycznych (np. w sferze finansowania). Z kolei globalizacja stanowi rzeczywistość polityczną i ekonomiczną, z którą kraje naszego regionu będą musiały się coraz bardziej liczyć. Co za tym idzie, finanse publiczne, w tym utrzymywanie tradycyjnych usług publicznych, będzie poddawane bacznej uwadze wraz z reformowaniem państwa dobrobytu. Spodziewałbym się, że idee wyjątkowości edukacji w ogóle, a uniwersytetu w szczególności, zostaną wkrótce całkowicie zarzucone w krajach o optyce neoliberalnej, zamykając tym samym rozdział historii otwarty dwieście lat temu w Niemczech wraz z instytucją nowoczesnego uniwersytetu wymyśloną przez Kanta, Humboldta czy Schleiermachera.

Chciałbym przeanalizować sygnalizowane tutaj zmiany w ramach trzech haseł opisujących kategorię globalizacja: po pierwsze, upadek kluczowej jak dotąd roli państwa narodowego w aktualnych zmianach społecznych i ekonomicznych, roli ściśle powiązanej z wizją edukacji jako skarbu narodowego niezbędnego do kształtowania tożsamości narodowej; po drugie, rewizja funkcji państwa dobrobytu, a w jej ramach wyłaniający się nowy zakres usług sektora publicznego możliwy do sfinansowania przez państwo; i wreszcie po trzecie, globalnie rosnąca rola (a gdzieniegdzie wręcz inwazja) racjonalności ekonomicznej i kultury korporacyjnej w całym sektorze publicznym.

Po pierwsze zatem globalizacja to teoretyczne i praktyczne kwestionowanie roli państwa narodowego we współczesnym świecie. Pytanie do państwa w odniesieniu do edukacji można by sformułować tak: “Dlaczego powinniśmy finansować publiczne szkolnictwo wyższe?” Albowiem - odrzucając wszelką retorykę - nie istnieje już ideał narodowo zorientowanego szkolnictwa wyższego, szkolnictwa nastawionego na wpajanie świadomości narodowej oraz budowanie i spajanie narodowej wspólnoty (czyli rozpada się idea uniwersytetu, definiowanego za Humboldtowskim ideałem jako ramię państwa narodowego). Po wtóre globalizacja to stopniowe rozpadanie się państwa dobrobytu (z czego w nieunikniony sposób biorą się reformy sektora publicznego).

I wreszcie globalizacja to prymat racjonalności ekonomicznej i panowanie ideologii rynkowej - a więc prymat ekonomii nad polityką. W trzecim sensie globalizacja jest więc ideologią neoliberalną i rynkową, której towarzyszy cała paleta praktyk zaczerpniętych ze świata biznesu i zastosowanych do innych dziedzin życia społecznego. Odpowiedź państwa można by tym samym sformułować tak: “Finansujmy nadal (trochę) publiczne szkolnictwo wyższe, ale na nowych zasadach zaczerpniętych ze świata korporacyjnego”. Rzecz jasna globalizacja oznacza również między innymi nowe technologie w edukacji, ale to zagadnienie pomijam tutaj całkowicie stwierdzając jedynie, że w ciągu kilku, bądź kilkunastu lat w skali globalnej przypuszczalnie zmienią one obraz akademii w stopniu wręcz trudnym dzisiaj do wyobrażenia.

Przechodząc do szczegółów: jeżeli chodzi o gwałtownie malejącą rolę państwa narodowego to (zasadniczo pośredni) wpływ w różnym stopniu można już dostrzec w naszym regionie; tożsamość narodowa jest tu nadal dosyć ważna, zwłaszcza w obliczu przystępowania niektórych krajów do Unii Europejskiej, chociaż nie wydaje się, aby była ona nadal wpajana na uniwersytecie. Filozoficznie rzecz ujmując, jest to bodaj najistotniejszy czynnik w analizie globalnych zmian w szkolnictwie wyższym. Jeżeli chodzi o stopniowy rozpad państwa dobrobytu, to abstrahując od różnic narodowych, pozostajemy w regionie pod bardzo silnym wpływem instytucji finansujących reformy systemowe. Zarazem rekomendacje wydawane przez MFW, Bank Światowy, WTO i OECD (zresztą dla całego świata), a dotyczące państwa i spełnianych przezeń funkcji, można streścić w następujących punktach: redukować zakres społecznych obowiązków państwa, minimalizować jego rolę, prywatyzować wszelkie usługi publiczne oraz deregulować i liberalizować coraz szersze fragmenty gospodarki. Coraz mniej mamy do czynienia z państwem, do którego się przyzwyczailiśmy, zarówno w praktyce, jak i w rozważaniach teoretycznych. Rodzące się państwo epoki globalnej jest innym państwem i również szkolnictwo wyższe (wraz z elitarną jego częścią, uniwersytetem) staje się inne.

I wreszcie jeżeli chodzi o racjonalność ekonomiczną, ten aspekt globalizacji potencjalnie może mieć potężny, bezpośredni wpływ na szkolnictwo wyższe. Powodem jest między innymi (w różnych krajach w różnym stopniu zaawansowana) mityzacja idei “rynku”, która stanowi jedną z fundamentalnych kategorii w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Z tej perspektywy kwestionowanie “rynkowej orientacji” szkolnictwa wyższego oznaczałoby pośrednio kwestionowanie samej istoty społecznych aspiracji, jakie zrodziły się po 1989 roku.

Zachodzi pytanie, czy racjonalność ekonomiczna, kultura korporacyjna i praktyki zaczerpnięte wprost ze świata biznesu opanują większą część akademickiego świata w naszym regionie. Prowizoryczna odpowiedź brzmiałaby - tak, prawdopodobnie opanują, chociaż stopniowo i z upływem czasu, biorąc przykład z reformujących się instytucji prywatnych. Nie ma żadnego powodu aby wierzyć w wyjątkowość środkowoeuropejskiej publicznej edukacji. Uwidaczniają się w niej wszystkie globalne trendy: słabnące zaufanie społeczne, (relatywnie) malejące nakłady ze środków publicznych, gwałtowna uniwersalizacja i wreszcie nowe oczekiwania jej głównych interesariuszy. Są ku temu przynajmniej trzy powody.

Po drugie, przyzwolenie na urynkowienie (dużej części) publicznego szkolnictwa wyższego w regionie wydaje się stosunkowo prostym rozwiązaniem problemu: jak każda deregulacja, wymaga olbrzymiego wysiłku instytucjonalnego i systemowego na początku, a potem... mają zacząć działać prawa wolnego rynku i neoliberalnej ekonomii. Wprowadzanie mechanizmów rynkowych do sfery publicznej jest bardzo prawdopodobnym rozwiązaniem, a ogólne podejście w sektorach już sprywatyzowanych to podejście racjonalności ekonomicznej. Wyjątkowy charakter szkolnictwa wyższego w ogóle, a uniwersytetu w szczególności w ramach tradycyjnego sektora usług publicznych już zaniknął, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę gwałtowny rozwój prywatnych, nastawionych na zysk i zasadniczo nie zajmujących się badaniami naukowymi, instytucji szkolnictwa wyższego w naszej części świata (Rumunia, Ukraina, Polska). Zmienia się tym samym radykalnie intelektualny pejzaż, w którym przychodzi działać publicznemu szkolnictwu wyższemu.

Po trzecie wreszcie, zmieniły się czasy: po 1989 roku reformy szkolnictwa miały dokonać się szybko i sprawnie, a na początek edukacja otrzymała autonomię polityczną i wolność akademicką. Po dziesięciu latach widać jednak, że transformacja społeczno-ekonomiczna potrwa kilka dziesięcioleci oraz że edukacja potrzebowałaby nie tylko wolności akademickiej, ale również potężnego wsparcia finansowego. W strukturze realizowanych reform społecznych szkolnictwo wyższe nie jest jednak priorytetem w krajach Europy Środkowej. Może się więc okazać, że - przy założeniu o malejących dochodach publicznych i rosnących innych potrzebach społecznych - rozwiązanie korporacyjne mogłoby się wydać niemal zbawienne dużej większości interesariuszy.

Konkludując: świat akademii, chyba po raz pierwszy w swojej stosunkowo krótkiej, nowoczesnej historii, potrzebuje pogłębionej świadomości zmian zachodzących w świecie zewnętrznym, co pozostaje w głębokiej sprzeczności z tradycyjnym ideałem “wieży z kości słoniowej”. W okresach potężnych przełomów społecznych i politycznych zakwestionowaniu ulegają tradycyjne koncepcje roli, miejsca i zadań w kulturze i społeczeństwie całych grup społecznych i instytucji. Żyjemy w świecie, w którym ani państwo, ani społeczeństwo, ani tym bardziej szkolnictwo wyższe wraz z instytucją uniwersytetu nie są i nie będą takie same. Dlatego niezbędne są - sygnalizowane tutaj tylko - rozważania o zmianach zachodzących w szkolnictwie wyższym w kontekście reformy państwa dobrobytu i wyzwań globalizacyjnych. Ostateczny kierunek zmian rzecz jasna nie jest przesądzony, jednak kluczowe znaczenie ma dzisiaj świadomość istnienia owej podwójnej, lokalnej i globalnej perspektywy w myśleniu o przemianach czekających publiczne szkolnictwo wyższe w najbliższych latach w naszej części świata.

ALPA w płynie i żelu
łagodzi
różne bóle decydentów.

Oprócz egzystencjalnych.