SZTUKA MANIPULACJI

Mirosław Karwat

Podobnie jak inne pytania podstępne, przeważnie jest to zachowanie przewrotne. Niby pytam, a pod pozorem pytania nadaję swój komunikat, wysyłam sygnał do odbiorców. Pozornie zwracam się do swego rozmówcy – przecież formalnie to jego o coś pytam. Ale w rzeczywistości ustawiam go pod właściwym kątem do odpowiedniej kamery i pokazuję go palcem tym, którzy się nam przysłuchują. Adresat insynuacyjnego pytania znajduje się w takiej sytuacji, jak goszczący na posterunku obywatel, któremu każą ustawić się do zdjęcia profilem.

W niewinnej pytajnej formie podrzucam kukułcze jajo. Podsuwam świadkom (obserwatorom) rozmowy jakąś wiadomość, tezę (własne stanowisko, punkt widzenia) lub ocenę, a nawet nakaz, zakaz, wezwanie.

Jaką wiadomość można przemycić w pytaniu? Zarówno fakt bezsporny, jak i domniemanie, przypuszczenie, także pogłoskę, plotkę, a nawet zmyślenie, pomówienie, oszczerstwo.

Kiedy dziennikarz pyta: “Gdzie X się ukrywa?”, mając na myśli znanego polityka lub menedżera, o którym wiadomo, że ma kłopoty – to swym pytaniem przesądza, że publiczne niepojawianie się czy nagły przypływ dyskrecji i małomówności u dotychczasowego gwiazdora ma oczywiście oznaczać, że już jest lub wkrótce będzie ścigany tudzież, że ma powody, by się schować, a przede wszystkim, że się schował lub może zwiał za granicę.

Podobnie jest z narzucaniem sugestywnej tezy czy oceny: “Co pan robił w kurorcie (restauracji, biurze notarialnym) w tym samym czasie, gdy przebywał tam Y?”.

Z kolei pytając: “Kiedy powie pan załodze prawdę?”, ustawiamy dyrektora czy właściciela przedsiębiorstwa w sytuacji tchórza czy krętacza, któremu dajemy szansę, aby wreszcie zrzucił z siebie ten ciężar złych wiadomości, a zarazem przestał oszukiwać innych. Zaletą tej formy przekazu jest to, że zapewnia równie silną sugestię, jak asekurację. Ja nic nie stwierdziłem, ja tylko pytam. Efekt jest w odbiorze taki sam, a może nawet mocniejszy niż stwierdzenie. Zwroty “czy”, “kiedy”, “gdzie”, choć miałyby wyrażać niewiedzę lub niepewność, w rzeczywistości przedstawiają przedmiot pytania jako pewnik. Pytając na przykład: “Kiedy uregulujesz długi?” nie pozostawiam wątpliwości, że ktoś oczywiście jest zadłużony i że nie dopełnia jakichś zobowiązań. W domyśle mamy nie tylko sugestię, że są jakieś zaległości, ale równie mocną sugestię, że ktoś płacić powinien i musi (choć właśnie to może być sporne), a także, że ktoś się po prostu ociąga lub wykręca.

Mechanizm pytania-insynuacji jest częściowo podobny jak w pytaniu-podpowiedzi. Pod pozorem zadawania pytania (a więc pod pozorem zasięgania informacji lub upewniania się co do czegoś) podsuwamy pytanemu to, co jest nam wygodne. Wysuwamy coś na plan pierwszy i skupiamy na tym uwagę. Przy tym zależy nam, żeby coś zostało potwierdzone lub sformułowane przez rozmówcę zamiast przez nas. Bowiem nam nie wypada, nie wolno, a może nasze stwierdzenie byłoby dla nas ryzykowne. A następnie na to wymuszone stwierdzenie jeszcze możemy się powoływać.

Różnica w porównaniu z typowym pytaniem sugestywnym (jako formą ukrytej podpowiedzi) polega na tym, że podsuwamy coś nie tyle pytanemu, ile świadkom – słuchaczom, widzom, czytelnikom. Insynuacyjne pseudopytanie skierowane jest bowiem nie do naszego rozmówcy-przeciwnika, lecz do świadków czy pozostałych współuczestników rozmowy, wymiany poglądów, dyskusji, sporu. “Wciskamy” im swoje założenia, tezy lub oceny pod pretekstem skupienia się na dwustronnej rozmowie, w której jakoby innych nie zauważamy. Brakuje tu tylko porozumiewawczego mrugnięcia okiem do “swoich”. Ale tego się właśnie nie czyni, aby się nie zdradzić z intencją natrętnego i tendencyjnego komentarza.

Jednocześnie samym faktem zadania pytania ustawiamy sobie partnera-przeciwnika. Zmuszamy go do reakcji – wszak zostaje wywołany do odpowiedzi. Ale też narzucamy mu – przez widoczne dla wszystkich założenie pytania – płaszczyznę rozmowy. Niekiedy jest to udana dywersja – tzn. podmiana właściwego, pierwotnego tematu rozmowy czy przedmiotu sporu. Zaatakowany zza węgła – czy chce czy nie chce – musi rozpocząć od protestu, sprostowania czy próby wytłumaczenia się. W ten sposób traci czas – czas zwykle ograniczony, i tej straty już nie nadrobi. Często dekoncentruje się, wypada z transu, gubi wątek.

Sugestywność insynuacyjnego pytania do rozstrzygnięcia (i pułapka w nim zawarta) polega na tym, że narzucając w punkcie wyjścia wybór między możliwymi odpowiedziami tym samym sugerujemy oczywistość czy bezdyskusyjność założenia. Taki smaczek ma np. pytanie skierowane do współobywatela narodowości żydowskiej, kiedy grają drużyny Polski i Izraela: “Pewnie masz serce w rozterce” – albo z grubej rury: “Komu bardziej kibicujesz?”.

Sugestywność insynuacyjnego pytania do uzupełnienia polega na tym, że pytanie typu “kiedy”, “gdzie” (coś się zdarzyło lub coś nastąpi lub ty sam coś uczynisz), “którędy” (uciekasz, ewakuujesz się), “jak”, “po co”, “dlaczego” zdaje się przesądzać, że samo zdarzenie jest oczywiste, a jedyne, co wymaga wyjaśnienia, to owe okoliczności. “Dlaczego wykluczono Panią z klubu?” – to pytanie, które jest ważniejsze niż jakakolwiek odpowiedź, włącznie ze sprostowaniem. Działa tu logika podobna jak w tym sławnym żarcie sofisty: “Gdzie zgubiłeś rogi? Aha, nie zgubiłeś... A więc je masz”.

Pytanie-insynuacja jest jak ukąszenie komara. Zapobiec mu nie możesz, nie możesz też “oddać” (zrewanżować się tym samym), niezawodnie cię zaswędzi, a zanim przestanie swędzieć, zdążysz jeszcze spuchnąć.

ALPA w płynie i żelu
łagodzi
różne bóle decydentów.

Oprócz egzystencjalnych.