DECYZJE I ETYKA

Profesor Wojciech Gasparski

Od kilku lat krąży po różnych stacjach telewizyjnych amerykański serial s.f., którego bohater otrzymuje za sprawą kota gazetę informującą nie o tym co zaszło, lecz o mających nastąpić zdarzeniach dnia następnego. Są to zdarzenia dramatyczne, wypadki, zagrożenia, katastrofy, którym zapobiec może tylko bohater serialu.

Wspominam ten serial dlatego, że liczne fakty opisywane w prasie codziennej i tygodniowej, a dotyczące różnych Enronów, WorldComów, mafii paliwowej, czy ministra obrony RFN zmuszonego do dymisji z powodu wzięcia wysokiego honorarium od prywatnej firmy, są opisem tego, przed czym etycy biznesu, niczym kot z serialu, przestrzegali. Artykuły i książki etyków życia gospodarczego (i politycznego) informowały - i nadal informują - o tym co może zdarzyć się jutro jeśli ci, do których słowa etyków były adresowane nie zapobiegną w porę nieszczęściu.

Toż o “twórczej księgowości” - jak nazywają ją Anglosasi deprecjonując twórczość par excellence - piszą niemal wszyscy autorzy zajmujący się etyczną stroną księgowania. Jej źródłem są wieloznaczne przepisy umożliwiające liczne, pokrętne niekiedy, interpretacje. Członkowie zarządów firm pragnąc zachować stanowiska prezentują wyniki osiągane przez korporacje tak, by imponowały. Komu? Innym wielkim inwestorom instytucjonalnym, takim np. jak fundusze emerytalne, którym zależy na stałym wzroście. Rynek też ma swoje oczekiwania - przede wszystkim, by wyniki były takie, jak zapowiadane, a jeśli rzeczywistość okazuje się gorsza od zapowiedzi, to się blefuje ukrywając za upiększoną fasadą kulisy manipulacji rachunkowych. Fasada zaś zyskuje jeśli zyska uznanie krytyków sztuki - magicznej sztuki uprawianej nad kasą. Rolę krytyków spełniają rewidenci zwani z obca audytorami. Korzysta się więc z chętnego Arthura Andersena, który wydawał się być królem Arturem, a był, jak się okazało, bajkopisarzem rachunkowym wspomagającym “tfu... rczość” księgową “tfu... rczym” audytem. I tak sprawy toczyły się dopóty, dopóki w kasie nie zabrakło gotówki.

Gdzie te czasy, gdy bez audytorów, policji i ochroniarzy możliwy był nadnigerski handel między ludźmi Sahary a plemionami Sahelu opisany przez kupca weneckiego Alvise’a da Ca’da Mosto, który w XV wieku odwiedził Afrykę: “Gdy Murzyni dojdą już nad wodę, czynią co następuje: każdy z nich usypuje z przyniesionej przez siebie soli kopczyk, oznacza go, po czym odchodzą od ustawionych w szereg solnych pagórków i cofają się o pół dnia drogi w tę samą stronę, z której przyszli. Wtedy przybywają ludzie z innego murzyńskiego plemienia, którzy nigdy nikomu się nie pokazują ani z nikim nie rozmawiają; przybywają na dużych łodziach, prawdopodobnie z jakichś wysp, wysiadają na brzeg i ujrzawszy sól, kładą obok każdego kopczyka pewną ilość złota, a następnie wycofują się, pozostawiając i sól i złoto. Gdy odejdą, wracają ci, którzy sól przynieśli, i jeżeli ilość złota uznają za wystarczającą, zabierają je, pozostawiając sól; jeżeli nie, nie biorą ani złota, ani soli i znowu się wycofują. Wtedy ponownie nadchodzą tamci i zabierają sól z tych kopczyków, przy których nie ma złota; przy innych kładą więcej złota, o ile uznają to za właściwe, albo nie zabierają soli. W ten właśnie sposób prowadzą ze sobą handel, nie widząc się wzajemnie i wcale ze sobą nie rozmawiając.” (tłum. Joanna Szymanowska; cyt. za: Ryszard Kapuściński, Heban, Czytelnik, Warszawa 1998, s. 298-299). To były czasy, to były obyczaje!

Oto na przykład, szef Enronu (Chairman and CEO, jak nazywały się jego oficjalne stanowiska w firmie), uczestniczył w konferencji pn. Corporate Governance: Ethics Across the Board zorganizowanej w kwietniu 1999 roku przez Centrum Etyki Biznesu Uniwersytetu św. Tomasza w Houston (Teksas). Na konferencji tej pochwalił się swym doświadczeniem menedżerskim (Natural Gas, Transco) oraz członkostwem w zarządach (First City Bank, Texas Commerce Bank, Baker-Hughes, Eli Lilly, Compaq). Następnie zaś zacytował fragment kodeksu Enronu dotyczący cech jakie charakteryzować powinny członków zarządu wymieniając: siłę charakteru, dociekliwą i niezależną umysłowość, praktyczną mądrość i umiejętność dojrzałego osądu. “Jak w każdej osiągającej sukces firmie musimy mieć dyrektorów, którzy proponują to, co właściwe, którzy nie maja ukrytych planów i którzy dążą do decydowania o tym co najlepsze dla firmy, a nie dla nich lub innych grup. [...] A, gdy mówię firma, to mam na myśli wszystkich ją tworzących, włączając pracowników, konsumentów, społeczności lokalne i, oczywiście, akcjonariuszy.” Dzięki temu - dodawał - członkowie zarządu zapewniają to, czego Kenneth Lay jako szef od nich oczekiwał, tj. “zgodnego z prawem i etycznego postępowania firmy i wszystkich ludzi firmy”.

A co zdarzyło się jutro? Starsi poszli z torbami, oczywiście pustymi (firma zachęcała ich do inwestowania w “nasze” akcje), a innym - młodym pracownicom Enronu - Playboy zorganizował sesje fotograficzne.

Zdarzenia opisane w gazecie przyniesionej przez kota nie muszą się jednak spełniać - tak głosi przesłanie serialu telewizyjnego. Możemy im zapobiegać kierując się “trójcą”, jak nazywa Charles Sampford z Australijskiego Centrum Etyki i Prawa połączenie zespołu standardów etycznych z normami prawnymi i niezbędną reformą instytucjonalną. Owa “trójca” to australijski odpowiednik infrastruktury etycznej, o której pisałem na tej kolumnie wcześniej.

Nie przepędzajmy kota z wycieraczki, na której kładzie on gazetę uprzedzającą o tym, co zdarzyło się jutro, jeśli zapomnimy o wczorajszych przestrogach.

Bardzo jęczliwy utwór 
Boba Dylana 

 Romance in Durango
Oto jest, dla przypomnienia

W zakładce Linki
  pod numerem 10.