SZTUKA MANIPULACJI

Mirosław Karwat

MIROSŁAW KARWAT

Dar wymowy potocznie utożsamiany jest z elokwencją, z wyrazistością i błyskotliwością wypowiedzi. Już wiemy, że to nadmierne zawężenie. Poznawszy repertuar przebiegłych milczków, ludzi cedzących słowa oraz zręcznych “przepytywaczy”, dobrze rozumiemy, że formalnie niewiele mówiąc można jednak wiele powiedzieć – i narzucić innym swój pogląd czy zamiar. Niekiedy wręcz, paradoksalnie, tym więcej powiedziałeś, im mniej mówiłeś. Zresztą, dziś wiadomo nam również (z badań nad komunikacją pozawerbalną i z własnych doświadczeń życiowych), że niemniej wymowny może być język gestów, min, a także “język” spontanicznych reakcji na zjawiska nieoczekiwane i zaskakujące, nieodpartych odruchów, różnych zachowań nieuświadamianych, nazywany przeważnie mową ciała.

Niekiedy niechcący zdradzamy się z czymś, sobie samym wymykamy się spod kontroli. Zdarza nam się nieopanowana ekspresja uczuć, które wolelibyśmy ukryć, przeciek we własnym kłamstwie, niezgodność sensu różnych słów i zachowań w tym samym czasie. Jest to mimowolna autoprezentacja i – bywa – autodemaskacja.

Pozostańmy jednak przy takich zachowaniach, w których zamierzamy coś innym powiedzieć, ale w ten sposób, aby – jak najmniej odsłaniając się – wywrzeć jak najsilniejsze wrażenie i jak najsilniejszy wpływ. Są to zarówno przemyślane wypowiedzi, jak i gesty czy znaki mimiczne, którymi chcemy rozmówcę “naprowadzić na właściwą drogę”. Naprowadzamy go nie tyle nawet dyskretnie (gdyż nasze poglądy, oczekiwania czy porady mogą być sygnalizowane dość natrętnie), ile w ten sposób, by sam musiał dopowiedzieć sobie to, co my jedynie mu podsunęliśmy.

Wymowne jest nie tylko stwierdzenie (jest tak a tak; ja tak to widzę; zgadzam się – lub nie podzielam tego poglądu; popieram lub sprzeciwiam się; życzę lub nie życzę sobie czegoś; radzę lub odradzam ci to czy tamto). Wymowne jest milczenie. Wymowna jest mowa selektywna: przemilczenie czegoś, niedopowiedzenie, półsłówka.. Wymowna jest retoryka przewrotna (np. aluzja czy ironia, kiedy to bezpośrednio dane czy dosłowne znaczenie słów i zdań tyleż ukrywa, co eksponuje inne, właściwe znaczenie tekstu). Wymowne są niektóre pytania – i te “z haczykiem”, i te z tezą, i te z podpowiedzią.

Wszystkie te – i powściągliwe, i natrętne – formy wypowiedzi są równie wymowne (bo coś znaczą i dają do myślenia), jak sugestywne.
Co to właściwie znaczy ‘sugestywny’?

Sugestywny to tyle, co: wywierający silny wpływ na cudze wyobrażenia, skojarzenia, wrażenia, przeżycia i zamiary; przekonywający; niekiedy wręcz zniewalający – w tym sensie, że nie potrafimy się temu oprzeć. Powody tej uległości mogą być rozmaite: mocna logika argumentów; przytłaczająca wymowa faktów, danych statystycznych, sensacyjnych wiadomości czy przełomowych wydarzeń; bulwersująca – i inspirująca – oryginalność; szokujące, lecz zarazem kuszące wyzwanie rzucone dotychczasowym przyzwyczajeniom i standardom (na tej zasadzie sugestywne bywają dzieła sztuki i wszelkie manifestacje artystyczne, także kontestacja i prowokacja obyczajowa); pewność siebie, a zarazem autorytet lub atrakcyjność naszego rozmówcy.

Sugestywny to znaczy: udzielający się, rodzący skłonność do naśladownictwa, zaraźliwy.
Jeśli więc wypowiedź lub w inny sposób dany znak mogą być sugestywne, to znaczy, że istnieje jakiś szczególny mechanizm oddziaływania zwany sugestią. Jaka jest istota sugestii?

Istotę tego zjawiska dobrze ukazuje już etymologiczna analiza słowa, które je określa. Zajrzyjmy do słowników. Łacińskie słowo suggestio oznacza i podszeptywanie, podpowiadanie i przekonywanie, a wywodzi się od czasownika suggerre – tzn. podkładać, podsuwać, dostarczać.

Tak więc “sugerować coś” to znaczy: skłaniać kogoś do namysłu, do przemyślenia lub przeżycia czegoś, do powzięcia, zaniechania lub zmiany jakiegoś postanowienia; poddawać komuś coś pod rozwagę; udzielać jakiejś wskazówki lub takiej porady podanej jednak tylko w zarysie, w skrócie, tak aby sam musiał ją rozwinąć; podsuwać komuś myśl, pomysł, ideę; proponować oględnie jakieś rozwiązanie jako właściwe, stosowne i pożądane; przedstawiać jakieś przypuszczenie lub wrażenie jako coś oczywistego, pewnego lub zobowiązującego. Bo też sugerować możemy zarówno to, czego jesteśmy pewni, jak i to, nad czym sami się jeszcze zastanawiamy, wahamy; zarówno prawdę, jak i fałsz lub pozór.

Wyrażenie “podsuwać” to typowa metafora. Podkładamy, podstawiamy, podsuwamy w tym sensie, że podpowiadamy. Podpowiadamy wprost, choć “półgębkiem”, lub nie wprost, naprowadzając tylko rozmówcę na pożądane skojarzenia, odpowiedni tok myślenia, wywołując w nim odpowiednie przeżycia. Podsuwamy mu nie przedmioty czy osoby, i nawet nie gotowe rozwiązania czy decyzje, lecz: inspirujące informacje, porównania i wzorce; myśli, idee, wyobrażenia, pomysły; nastawienia do czegoś lub kogoś, a nawet zamiary. Co “dostarczamy”? Bardzo specyficzny “towar”: sygnały naszych oczekiwań i wymagań, argumenty, dowody słuszności pewnych przekonań i twierdzeń, zachęty – lub też, przeciwnie, powody do rozmyślań i przewartościowań, do wątpliwości i do zwątpienia, do rezygnacji z czegoś wcześniej przesądzonego.

ALPA w płynie i żelu
łagodzi
różne bóle decydentów.

Oprócz egzystencjalnych.