SZTUKA MANIPULACJI

Mirosław Karwat

Nasza wskazówka może dotyczyć wiedzy, ocen oraz woli. Własnym naciskiem staramy się tak zaprogramować odbiorcę, aby to, co wie i rozumie (lub o czym sądzi, że to wie i rozumie) było zgodne z naszym stanem wiedzy albo z naszym interesem. Naprowadzamy go na taki tok myślenia, jaki nam odpowiada. Równolegle staramy się wpłynąć na to, jak postrzega i przeżywa konkretne sytuacje, a w rezultacie, jak ocenia zdarzenia oraz cudze i własne czyny lub plany; a tym bardziej zabiegamy o wpojenie mu trwałych pozytywnych lub negatywnych uprzedzeń do kogoś lub czegoś (np. zaufania lub nieufności, podziwu, lekceważenia, życzliwości, niechęci itd.). Wreszcie, zabiegamy o to, aby jego trwałe dążenia, plany i konkretne zamiary tudzież wybory i postanowienia poddawały się naszej inspiracji i ingerencji. Można to nazwać odpowiednio sugestią poznawczą, emocjonalną oraz wolicjonalną czy też decyzyjną.

Na czym polega i czemu może służyć sugestia poznawcza?
Może służyć zarówno pobudzeniu do myślenia, jak i sparaliżowaniu czyjegoś myślenia, pozbawieniu samodzielności poznawczej.

W pierwszym przypadku jest bezcenną metodą oddziaływań pedagogicznych (wychowawczych, jak i kształceniowych), bowiem sprzyja wykształceniu potrzeby refleksji, nawyku pracy nad sobą, krytycznego dystansu do własnych doświadczeń, jak i do wiedzy abstrakcyjnej i przejmowanej od innych. Wtedy jest lepszym sposobem uczenia lub wychowania niż “łopatologia”, zalewanie podopiecznego strumieniem informacji, gotowych schematów, podsumowań kolejnych rozdziałów zamkniętych – i dlatego, że zapobiega nudzie, i dlatego, że pozwala przeżyć satysfakcję odkrywania prawdy, i dlatego wreszcie, że naprawdę umożliwia uczniom czy wychowankom nie tylko konsumowanie, ale i współtworzenie kanonu wiedzy, poczucie uczestnictwa. Taktowna sugestia wychowawcy czy nauczyciela (a podobnie – zwierzchnika wobec podwładnych) pozwala zachować kruchą równowagę między uprzedmiotowieniem a upodmiotowieniem podopiecznych.

W drugim przypadku – jako tzw. fałszywa sugestia – staje się narzędziem manipulacji. Wtedy służy odwracaniu uwagi od czegoś, kierowaniu na fałszywy trop czy ślepy tor, dezorientacji, zarażaniu stereotypami.

Wtedy narzucamy lub zręcznie przemycamy jako podpowiedź lub “gotową ściągawkę” określone przekonania, przeświadczenia i wyobrażenia (subtelne lub stereotypowe). Zamiarem naszym jest ukształtowanie, wzmocnienie, wyeliminowania lub skorygowanie określonych poglądów. W tym celu podsuwamy lub, przeciwnie, przemilczamy i usuwamy z pola widzenia określone informacje o faktach, sugerujemy prawdziwość lub nieprawdziwość określonych informacji, istotność lub nieistotność, oczywistość lub dyskusyjność pewnych faktów, wiarygodność lub niewiarygodność określonych źródeł informacji.

A jaki jest cel i charakter sugestii emocjonalnej? Albo zabiegamy o “braterstwo dusz”, albo też o wykorzystanie cudzych uczuć, pragnień i złudzeń.
W tym drugim przypadku staramy się zasugerować (podpowiedzieć dyskretnie lub też natrętnie narzucić) swoje oceny zjawisk minionych, trwających lub dopiero rodzących się i przyszłych. Chcemy albo ubiec partnera (podsunąć mu własne stanowisko zanim zdąży się namyślić, zanim zdoła wyrobić sobie samodzielny pogląd, zapobiegając kłopotliwej rozbieżności zdań), albo zachwiać jego wiarą we własne sądy, wzbudzić wahania i wątpliwości co do słuszności ocen, do których byłby skłonny, a w rezultacie inaczej ukierunkować jego wrażenia i preferencje, kiedy dopiero się krystalizują i niczego jeszcze sam nie przesądził; wreszcie, zmienić jego osądy wtedy, gdy jemu wydaje się, że sprawę już zamknął, że wydał wyrok.

Ukierunkowanie lub modyfikowanie ocen może opierać się zarówno na oddziaływaniu informacyjnym, racjonalno-intelektualnym, jak i na wpływie emocjonalnym. Wszak pogląd człowieka na taką czy inną kwestię kształtuje się albo pod wpływem własnego namysłu i przemyślenia nowych wiadomości oraz cudzych podpowiedzi i interpretacji, albo też pod wpływem własnych wrażeń i skojarzeń powstałych spontanicznie lub przemyślnie sprowokowanych przez innych, pod wpływem silnych przeżyć i nastrojów chwili, a tym bardziej pod wpływem uczuć trwale nam wpojonych.

Akcentujemy więc i podsuwamy partnerowi określone kryteria oceny, preferencje i konkretne oceny konkretnych zjawisk. Wytwarzamy poczucie moralnej czy ideowej jednoznaczności oraz niepodważalnej słuszności pewnych sądów i odpowiednio – poczucie ich oczywistości lub problematyczności (kontrowersyjności). W zależności od tego, czy chcemy wzmocnić czyjąś pozytywną motywację, czy też przeciwnie, podważyć czyjąś pewność siebie, czy wolimy coś narzucić, czy coś przemycić, czy też tylko coś zablokować lub rozłożyć, wybieramy jako taktykę tendencję do absolutyzacji i rygoryzmu lub relatywizacji obowiązujących norm. Jeśli chcemy podsunąć oceny metodą raczej poznawczą niż emocjonalną, to wtedy z kolei przekonujemy odbiorcę o jednoznaczności charakteru określonych zjawisk, zdarzeń, czynów, wypowiedzi. Ktoś, kto myśli, że wie, jest też przeświadczony, że ocena, a w konsekwencji i postanowienie są rzeczą prostą i z góry przesądzoną.

ALPA w płynie i żelu
łagodzi
różne bóle decydentów.

Oprócz egzystencjalnych.